สงกรานต์ในสายตาคนสมัยนี้คือน้ำ ปืนฉีด และวันหยุดยาว แต่ในสายตาโหรสมัยก่อน สงกรานต์คือ เหตุการณ์ทางดาราศาสตร์ ที่ต้องคำนวณให้ถูกวัน ถูกเวลา แล้วนำไปบอกบ้านเมือง
ชื่อบอกความหมาย
- ตรุษ แปลว่าตัด หมายถึงตัดปีเก่า ส่งท้ายปีที่ผ่านมาอย่างปลอดภัย
- สงกรานต์ แปลว่าการย้ายที่ หมายถึงอาทิตย์ย้ายเข้าราศีใหม่
ถ้าเป็นมหาสงกรานต์ คืออาทิตย์ย้ายจากราศีมีนเข้าราศีเมษ ซึ่งเป็นราศีแรกของจักราศี จึงนับเป็นวันขึ้นปีใหม่ตามหลักโหราศาสตร์
งานของโหรหลวง
โหรหลวงมีหน้าที่ครบสามภาคของโหราศาสตร์ในเรื่องเดียว
- คำนวณ วันและเวลาที่อาทิตย์ย้ายเข้าเมษ (สมัยก่อนต้องนั่งคำนวณบนกระดานชนวน)
- พยากรณ์ นำผลที่คำนวณได้ไปทำนายบ้านเมือง
- พิธีกรรม ประกอบพิธีที่เป็นประโยชน์ต่อสาธารณะ
นางสงกรานต์: วันและเวลากำหนดทุกอย่าง
วันของสัปดาห์ที่ตรงกับวันสงกรานต์เป็นตัวกำหนดว่าลูกสาวท้าวกบิลพรหมคนไหนเป็นนางสงกรานต์ปีนั้น เช่น วันอาทิตย์คือทุงษะเทวี วันพุธคือมณฑาเทวี ตัวอย่างปี 2567 ตรงวันเสาร์ นางสงกรานต์คือมโหธรเทวี
เวลาที่อาทิตย์ย้ายเข้าเมษ กำหนดอิริยาบถของนางว่ามาในท่าไหน
| เวลาย้ายเข้าเมษ | ท่าของนางสงกรานต์ |
|---|---|
| รุ่งเช้า ถึงเที่ยง (06:00–12:00) | ยืน |
| เที่ยง ถึงเย็น (12:00–18:00) | ประทับนั่ง |
| ค่ำ ถึงเที่ยงคืน (18:00–24:00) | ไสยาสน์ลืมเนตร |
| หลังเที่ยงคืนถึงรุ่ง (00:00–06:00) | ไสยาสน์หลับเนตร |
ตำรายังกำหนดเครื่องทรง ดอกไม้ทัด อาหารที่เสวย สิ่งที่ถือในพระหัตถ์ และสัตว์พาหนะของนางในแต่ละปี (ปี 2567 นางไสยาสน์ลืมเนตร มาบนหลังนกยูง และเสวยเนื้อทราย)
คำพยากรณ์ที่ทำตามประเพณี
ตำราให้ความหมายของรายละเอียดเหล่านี้ เป็นคำทำนายบ้านเมืองประจำปี ตัวอย่าง
- ถ้านางเสวยถั่วงา ปีนั้นปลาอาหารบริบูรณ์
- ถ้านางเสวยโลหิต ปีนั้นบ้านเมืองวุ่นวายและเสียเลือดเนื้อ
- ถ้าสงกรานต์ตรงวันเสาร์ ตำราว่าอาจมีอันตรายกลางเมือง ไฟไหม้ โจรชุก และโรคระบาด
- ถ้า วันเถลิงศก (วันเริ่มศักราชใหม่ ไม่ใช่วันสงกรานต์) ตรงวันอังคาร ตำราว่าข้าราชการอยู่เย็นเป็นสุข ต่อสู้ศัตรูมีชัย
นอกจากนี้โหรหลวงนำข้อมูลสงกรานต์ไปคำนวณเกณฑ์ธัญญาหารประจำปี เกณฑ์นาคให้น้ำ (ว่ามีนาคกี่ตัว ให้ฝนเท่าไร) และเกณฑ์พิรุณศาสตร์ว่าด้วยฝน
คำพยากรณ์เหล่านี้เป็นของประเพณี ผู้สนใจลองย้อนเทียบกับเหตุการณ์ในแต่ละปีได้เอง แต่บทนี้ไม่ยืนยันว่าแม่น
ทำไมต้องมีคำพยากรณ์นี้
สังคมเกษตรสมัยก่อนไม่มีดาวเทียมหรือบอลลูนตรวจอากาศ ต้องรู้ว่าปีนั้นจะเริ่มเพาะปลูกและเก็บเกี่ยวเมื่อไร การกำหนดวันสงกรานต์จึงเหมือนแผนการเกษตรของทั้งแผ่นดิน มีบันทึกว่าในรัชกาลที่ 4 โปรดให้ติดคำพยากรณ์สงกรานต์ไว้ที่ประตูพระบรมมหาราชวัง ให้ราษฎรมาอ่านและคัดลอกไปใช้
อารยธรรมเกษตรทั่วโลกก็มีเทศกาลทำนองเดียวกัน ที่ผูกกับตำแหน่งอาทิตย์
สงกรานต์เปลี่ยนไปอย่างไร
ในต้นสมัยรัตนโกสินทร์ แทบไม่มีการสาดน้ำเล่นกันอย่างทุกวันนี้ เน้นทำบุญ และแต่งกายสวยด้วยเสื้อผ้าใหม่และเครื่องประดับเต็มที่ เพราะเป็นเทศกาลขึ้นปีใหม่ ถ้าสาดน้ำกันเปียกก็คงไม่มีใครใส่ชุดสวยออกมาอวดกัน
ควรทำ
- ถ้าอยากเข้าใจสงกรานต์ในแบบโหร ดูวันและเวลาที่อาทิตย์ย้ายเข้าเมษปีนี้ จากปฏิทิน แล้วหาว่านางสงกรานต์ปีนี้อยู่ในท่าไหน
- อ่านคำพยากรณ์ประจำปีเป็นประเพณี ไม่ใช่ข้อสรุป ตัดสินใจเรื่องสำคัญด้วยข้อมูลที่ตรวจได้
- เทียบวันสงกรานต์ในปฏิทินหลวงกับวันที่อาทิตย์ย้ายราศีจริง (ดูหน้า ปฏิทินและท้องฟ้า)