ปีที่มีเดือน 8 สองหน คืออะไร: อธิกมาส อธิกวาร และปกติมาส

ปีที่ผ่านมา คนจำนวนมากสงสัยว่าทำไม พ.ศ. 2569 ถึงมีเดือน 8 สองหน ไม่ใช่เดือนสิงหาคมสองครั้ง แต่เป็น "เดือน 8" ตามปฏิทินจันทรคติที่ซ้ำกันสองเดือน บทนี้อธิบายว่าเกิดอะไรขึ้น และต้องรู้อะไรเวลาผูกดวง

สองปฏิทินที่ใช้พร้อมกัน

• สุริยคติ นับตามอาทิตย์ มกราคมถึงธันวาคม 365 วัน (366 ในปีอธิกสุรทิน)
• จันทรคติ นับตามพระจันทร์ เดือนหนึ่งจากเพ็ญถึงเพ็ญราว 29–30 วัน และเดือนจันทรคติไม่ตรงกับมกราคมถึงธันวาคม บางปีเดือนอ้าย (เดือน 1) ไปตกในเดือนพฤศจิกายนหรือธันวาคม

โหราศาสตร์ไทยและวันสำคัญทางศาสนาใช้จันทรคติเป็นหลัก ปฏิทินโหรจึงมีทั้งสองระบบคู่กัน

นักษัตรมาส: ชื่อเดือนมาจากกลุ่มดาว

นักษัตรหมายถึงกลุ่มดาวฤกษ์ 27 กลุ่มที่โหราศาสตร์ไทยใช้ มาสแปลว่าเดือน นักษัตรมาสคือชื่อเดือนที่ตั้งตามกลุ่มดาวที่พระจันทร์เต็มดวงไปอยู่ ตัวอย่างวันพระใหญ่สามวัน

เพราะต้องตรงกับกลุ่มดาวเหล่านี้ วันมาฆะ วิสาขะ อาสาฬหะ ถึงไม่ตรงวันที่เดิมทุกปีในปฏิทินสุริยคติ

ผู้สอนอธิบายว่าพระภิกษุเรียนโหราศาสตร์แค่ส่วนนี้ เพื่อกำหนดวันลงอุโบสถ (ปาติโมกข์) ที่ต้องเป็นวันจันทร์เพ็ญเต็ม ไม่ใช่เรื่องพยากรณ์ ส่วนวันที่พระจันทร์เพ็ญจริงอาจเลื่อนจากขึ้น 15 ค่ำตามปฏิทินไปนิดหน่อย

ทำไมต้องเติมวันและเติมเดือน

ปีจันทรคติปกติมี 354 วัน (6 เดือนเต็ม 30 วัน และ 6 เดือนขาด 29 วัน เดือนคู่เต็ม เดือนคี่ขาด) สั้นกว่าปีสุริยคติราว 11 วัน ถ้าไม่ปรับ วันพระใหญ่จะค่อยๆ เลื่อนผิดฤดู จึงมีวิธีปรับสองชั้น

1. อธิกวาร เติม 1 วันในเดือน 7 (เป็น 355 วัน) ใช้ปรับเศษวัน เรียกปีนั้นว่า ปกติมาส อธิกวาร
2. อธิกมาส เติม 1 เดือนทั้งเดือน ผู้สอนอธิบายว่าเติมวันอย่างเดียวยังไม่พอ เมื่อเศษสะสมถึงราว 1 เดือน ต้องเติมเดือน เพื่อให้ดวงจันทร์เพ็ญในกลุ่มดาวที่ถูกต้องในวันพระใหญ่ ปีอธิกมาสจึงมี 13 เดือน (ราว 384 วัน) และเติมเดือน 8 เข้าไป เรียก เดือน 8 แรก และ เดือน 8 หลัง

คำว่า ปกติมาส ปกติวาร บนหัวปฏิทินแปลว่าปีที่มี 12 เดือนเต็ม ไม่เติมเดือนและไม่เติมวัน

ปีไหนมีเดือน 8 สองหน

ปีอธิกมาสเกิดประมาณ 7 ปีใน 19 ปี ตัวอย่างล่าสุดคือ พ.ศ. 2566 และ พ.ศ. 2569 (ตามปฏิทินหลวงที่เว็บเราใช้)

• พ.ศ. 2566 เพ็ญเดือน 8 แรก 2 ก.ค. 2566 และเพ็ญเดือน 8 หลัง 1 ส.ค. 2566
• พ.ศ. 2569 เพ็ญเดือน 8 แรก 29 มิ.ย. 2569 และเพ็ญเดือน 8 หลัง 29 ก.ค. 2569

ในปีอธิกมาส วันเพ็ญอาสาฬหบูชาและเข้าพรรษาอยู่ในเดือน 8 หลัง และมาฆบูชาไปอยู่เดือน 4 ตามที่ปฏิทินกำหนด

ผลต่อวันเกิดตามจันทรคติ

คนที่เกิดในเดือนจันทรคติ ต้องระบุว่าเกิดเดือนไหนของปีนั้น เช่นเกิดวันอาทิตย์ ขึ้น 14 ค่ำ เดือน 5 ถ้าเกิดในปีอธิกมาส คนที่เกิดในเดือน 8 ต้องระบุเป็น เดือน 8 แรก หรือ เดือน 8 หลัง เพราะเดือน 8 หลังคือเดือนที่เติมเข้ามา ไม่ใช่เดือน 9

ผู้สอนบอกว่าเรื่องนี้กระทบการผูกดวง ถ้าเครื่องมือที่ใช้เป็นระบบสากลที่ไม่มีเดือนเติม วันจันทรคติที่เปิดดูจะเหลื่อมกับปฏิทินโหร ลัคนาและตำแหน่งดาวอาจต่างกันได้ ผู้สอนไม่ได้บอกว่าระบบใดแม่นกว่า แต่แนะนำให้เทียบดูว่าตรงกับตัวเรามากที่สุด และใช้ระบบเดียวต่อเนื่อง (ดูเพิ่มที่บท ผูกดวงเดียวกันแต่ลัคนาไม่ตรงกัน)

ควรทำ

• ตรวจว่าปีเกิดของคุณเป็นปกติมาสหรืออธิกมาส ดูจากหัวปฏิทินโหร หรือจากปฏิทินหลวงรายเดือนของเว็บ
• ถ้าเกิดวันที่ดิถีจันทรคติสำคัญกับงาน (เช่นฤกษ์แต่งงานหรือมงคล) ให้ระบุเดือนจันทรคติให้ครบ รวมถึงเดือน 8 แรกหรือหลัง
• ถ้าเทียบวันพระกับปฏิทินสุริยคติแล้วไม่ตรงกับปีก่อน ไม่ต้องกังวล เป็นเรื่องปกติของปฏิทินสองระบบ