ตำราไทยมีตำราเรื่องธาตุโดยเฉพาะ (เช่นคัมภีร์ธาตุ ตำราโลกธาตุ) ธาตุเป็นเครื่องมือเสริมที่ใช้ได้กับดาว ราศี ทิศ และเกือบทุกเรื่องที่อ่านดวง
ธาตุทั้ง 4
โหราศาสตร์ไทยใช้ 4 ธาตุ (ตำราโบราณมีธาตุที่ 5 คืออากาศธาตุ แต่ไม่ได้ใช้พยากรณ์)
- ไฟ (เตโชธาตุ) ความร้อน การเผาไหม้ รีบเร่ง ทะเยอทะยาน ดีคือพลังและความกระตือรือร้น เสียคือวู่วามและทำลาย ภูมิประเทศคือทุ่งแห้งแล้ง ที่ราบโล่ง
- ดิน (ปฐวีธาตุ) หนักแน่น นิ่ง อดทน มั่นคง ดีคือความอดทนและรวมกันเป็นปึกแผ่น เสียคือล่าช้าและโศกเศร้า ภูมิประเทศคือสวน ป่า พื้นที่ร่มรื่น
- ลม (วาโยธาตุ) เคลื่อนไหว เปลี่ยนแปลง คล่องตัว รวดเร็ว ดีคือแคล่วคล่องและมีชื่อเสียง เสียคือไม่แน่นอนและรุนแรงแบบพายุ ภูมิประเทศคือที่สูง ภูเขา เนิน อาคารสูง
- น้ำ (อาโปธาตุ) ของเหลว ชุ่มชื้น ร่มเย็น ดีคืออ่อนโยน สงบ ปรับตัวเก่ง เสียคือไม่เด็ดขาด เปลี่ยนใจง่าย และขี้กลัว ภูมิประเทศคือที่ลุ่ม ห้วย หนอง แม่น้ำ ทะเล
กุศลธาตุกับอกุศลธาตุ
- กุศลธาตุ: ดินกับน้ำ ให้ความเข้มแข็ง เยือกเย็น ชุ่มชื้น อ่อนโยน
- อกุศลธาตุ: ไฟกับลม ให้ความรุนแรง รวดเร็ว ร้อนรน ปรวนแปร
ธาตุคู่มิตร คู่ศัตรู คู่กลาง
| ความสัมพันธ์ | คู่ธาตุ | เหตุผล |
|---|---|---|
| มิตร | ดิน–น้ำ | ดินได้ความชุ่มชื้นจากน้ำ น้ำอาศัยดินรองรับ |
| มิตร | ไฟ–ลม | ไฟขาดลมก็ลุกไม่ขึ้น ลมต้องอาศัยความร้อนจึงเคลื่อนที่ |
| ศัตรู | ไฟ–น้ำ | ไฟทำให้น้ำระเหย น้ำดับไฟ |
| ศัตรู | ดิน–ลม | ลมพัดดินกลายเป็นฝุ่น ลมถูกต้นไม้ขวาง |
| กลาง | ลม–น้ำ | เจอกันไม่ทำให้อีกฝ่ายเปลี่ยนสภาพ |
| กลาง | ไฟ–ดิน | ไม่ให้คุณให้โทษกัน |
ธาตุกับทิศ
ตำราจัดธาตุไว้ตามทิศ ทิศหลักเป็นของกุศลธาตุ เหนือและใต้เป็นน้ำ ตะวันออกและตะวันตกเป็นดิน ส่วนทิศรองสี่ทิศเป็นของอกุศลธาตุ (ไฟกับลมคั่นกัน)
ธาตุของดาว: แม่ธาตุและลูกธาตุ
ดาว 8 ดวงครองธาตุ (เกตุและมฤตยูไม่ได้เข้าครองในตำราหลัก) แต่ละธาตุมีดาวสองดวง ดวงหนึ่งเป็น "แม่ธาตุ" เป็นตัวการ อีกดวงเป็น "ลูกธาตุ" ช่วยหนุน
| ธาตุ | แม่ธาตุ | ลูกธาตุ | ทิศ (คู่ดาว) | กำลัง |
|---|---|---|---|---|
| ไฟ | เสาร์ | อาทิตย์ | อาทิตย์ ตะวันออกเฉียงเหนือ เสาร์ ตะวันตกเฉียงใต้ | 12 |
| ดิน | พฤหัสบดี | จันทร์ | จันทร์ ตะวันออก พฤหัสบดี ตะวันตก | 30 |
| ลม | ราหู | อังคาร | อังคาร ตะวันออกเฉียงใต้ ราหู ตะวันตกเฉียงเหนือ | 22 |
| น้ำ | ศุกร์ | พุธ | ศุกร์ เหนือ พุธ ใต้ | 16 |
กำลังรวม 12 + 30 + 22 + 16 = 80 ที่มาของคำ "อสีติธาตุ" (อสีติ แปลว่า 80)
ธาตุจะแสดงผลเมื่อดาวคู่ธาตุ (แม่กับลูก) สัมพันธ์กัน ดาวดวงเดียวไม่พอ เห็นชัดตอนพยากรณ์จร ตัวอย่าง พฤหัสบดี (แม่ธาตุดิน) จรเข้าเล็งดาวดวงหนึ่ง เรื่องดีเรื่องร้ายนั้นจะเกิดชัดเมื่อจันทร์ (ลูกธาตุดิน) จรมาร่วมหรือเล็งกับพฤหัสบดีด้วย
ธาตุของราศี และต้นกลางปลายธาตุ
12 ราศีแบ่งเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มละ 4 ราศี ตามจรราศี สถิรราศี และทวิภาวะราศี แต่ละธาตุมีสามราศี คือต้นธาตุ (แม่ธาตุ) กลางธาตุ และปลายธาตุ
| ธาตุ | ต้นธาตุ (จรราศี) | กลางธาตุ (สถิรราศี) | ปลายธาตุ (ทวิภาวะราศี) |
|---|---|---|---|
| ไฟ | เมษ | สิงห์ | ธนู |
| ดิน | มังกร | พฤษภ | กันย์ |
| ลม | ตุลย์ | กุมภ์ | มิถุน |
| น้ำ | กรกฎ | พิจิก | มีน |
ภาพเปรียบ
- ไฟ: เมษคือไฟกองเล็กในเตา สิงห์คือไฟป่าหรือภูเขาไฟ ธนูคือไฟที่กำลังมอด
- ดิน: มังกรคือดินในป่าเขาห่างไกล พฤษภคือดินที่มีหลักฐานสร้างเงินทองได้ กันย์คือดินปนสิ่งปนเปื้อน
- ลม: ตุลย์คือลมหายใจและลมเริ่มฤดู กุมภ์คือพายุมรสุม มิถุนคือลมอ่อนปลายฤดู
- น้ำ: กรกฎคือต้นน้ำลำธาร พิจิกคือแม่น้ำและทะเล (ถ้าร้ายคืออุทกภัย) มีนคือน้ำฝนปลายฤดู
ธาตุ 4 ชั้น: ดาวคู่ธาตุไปอยู่ราศีธาตุไหน
หลักที่ใช้ประเมินว่าดาวให้คุณมากน้อยแค่ไหน ตามธาตุของราศีที่ดาวอยู่
- ชั้น 1 ดาวคู่ธาตุอยู่ราศีธาตุเดียวกัน (ไฟในราศีไฟ) ให้คุณสูงสุด
- ชั้น 2 อยู่ราศีธาตุที่เป็นมิตร (น้ำในราศีดิน) ให้คุณรองลงมา
- ชั้น 3 อยู่ราศีธาตุที่เป็นกลาง (ดินในราศีไฟ) ให้คุณรองลงอีก
- ชั้น 4 อยู่ราศีธาตุที่เป็นศัตรู (ไฟในราศีน้ำ ตำราเรียกไฟตกน้ำ) ให้คุณน้อยที่สุด
ใช้ได้ร่วมกับมาตรฐานดาวและหลักอื่นของโหราศาสตร์ไทย
ควรทำ
- เขียนธาตุของลัคนา ธาตุของดาวตนุลัคน์ และธาตุของราศีที่ดาวอยู่ ดูว่าอยู่ชั้นไหน
- ถ้าดาวอยู่ราศีศัตรูธาตุ (ชั้น 4) อย่าคาดผลเต็ม ให้ดูตัวช่วย เช่นมีคู่ธาตุหรือมิตรร่วมราศี
- ตอนอ่านจร ดูว่าดาวคู่ธาตุ (แม่และลูก) มาด้วยกันหรือไม่