เมื่อมีคนถามว่า "คุณเกิดฤกษ์อะไร" เขาไม่ได้ถามวันเกิด แต่ถามว่าจุดสำคัญในดวงคุณ (ตามตำราคือลัคนา) ตกอยู่ในส่วนไหนของวงจักรราศี ตำราไทยแบ่งวงนี้เป็น 27 ส่วนเท่ากัน ส่วนละหนึ่ง "ฤกษ์"
ฤกษ์มาจากไหน
ฤกษ์มาจากกลุ่มดาวฤกษ์ที่เรียงอยู่ตามแนวเส้นทางที่ดวงอาทิตย์ดูเหมือนเดินรอบโลก ตำราโบราณเลือกมา 27 กลุ่ม ตั้งชื่อตามรูปที่มองเห็นจากพื้นโลก เช่น อัศวินี (ม้า) ภรณี (แม่ไก่) กฤติกา (ลูกไก่) เรวดี (ปลาตะเพียน) บางตำราเรียกว่า 27 นักษัตร
27 ฤกษ์ซ้อนอยู่บนวงเดียวกับ 12 ราศี เริ่มที่ฤกษ์ที่ 1 อัศวินี ตั้งแต่ต้นราศีเมษ (0 องศา) และจบที่ฤกษ์ที่ 27 เรวดี ที่ปลายราศีมีน เรียงเป็น 3 ชุดใหญ่ ชุดละ 9 ฤกษ์ คือฤกษ์ที่ 1–9, 10–18 และ 19–27
ทุกฤกษ์กว้างเท่ากัน
360 องศาหาร 27 ได้ฤกษ์ละ 13 องศา 20 ลิปดา หนึ่งฤกษ์เท่ากับ 4 นวางค์ (นวางค์ละ 3 องศา 20 ลิปดา) เวลาพูดถึงฤกษ์ ตำราไม่นิยมเรียกส่วนย่อยว่านวางค์ แต่เรียกว่า "บาทฤกษ์"
- บาทที่ 1: ปฐมบาท
- บาทที่ 2: ทุติยบาท
- บาทที่ 3: ตติยบาท
- บาทที่ 4: จตุตถบาท
แต่ละบาทมีดาวคุม ใช้ดาวเจ้านวางค์ตัวเดียวกับที่หาได้จากสูตรแม่ธาตุ (ดูบทนวางค์)
ฤกษ์อยู่ในราศีเดียว กับฤกษ์ที่คร่อม 2 ราศี
ราศีหนึ่งมี 9 นวางค์ แต่ฤกษ์ใช้ 4 นวางค์ 9 ไม่ลงตัวกับ 4 ผลคือบางฤกษ์อยู่ครบในราศีเดียว บางฤกษ์คร่อมปลายราศีหนึ่งต่อต้นอีกราศี
- อยู่ราศีเดียว (18 ฤกษ์) ครบ 4 บาทในราศีนั้น เช่น อัศวินี ภรณี โรหิณี ปุษยะ ตำราเรียกกลุ่มนี้ว่าบูรณฤกษ์ (ฤกษ์เต็ม) ถือว่าสมบูรณ์
- คร่อมสองราศี (9 ฤกษ์) เช่น กฤติกาที่เริ่มนวางค์สุดท้ายของเมษแล้วต่อด้วย 3 นวางค์ของพฤษภ
ในกลุ่มคร่อมราศี ฤกษ์ที่แบ่งเป็น 1 นวางค์ + 3 นวางค์ หรือ 3 นวางค์ + 1 นวางค์ ตำราเรียกว่า ฉินทฤกษ์ (บางตำราเรียกฤกษ์แตก) ถือว่าไม่เป็นมงคล ชื่อมาจาก "เอก" (หนึ่ง) กับ "ตรี" (สาม) คือเอกตรีกับตรีเอก ฉินทฤกษ์มี 6 ดวง
- แบบ 1+3: กฤติกา อุตรผลคุนี อุตราษาฒ
- แบบ 3+1: ปุนัพสุ วิศาขา บุรพภัทรบท
ข้อสังเกตจากตาราง: ฉินทฤกษ์ทั้ง 6 ดวงตกอยู่ในสองหมวดที่ตำราไม่ใช้เป็นฤกษ์มงคลพอดี คือโจโร (กฤติกา อุตรผลคุนี อุตราษาฒ) กับเพชฌฆาต (ปุนัพสุ วิศาขา บุรพภัทรบท) ส่วนฤกษ์ที่นวางค์ท้ายเป็นนวางค์ขาดตรงกับหมวดสมโณทั้งหมด (อาศเลษา เชษฐา เรวดี) หมวดฤกษ์จึงไม่ได้ตั้งตามใจ มีรูปแบบอาณาเขตหนุนอยู่ข้างหลัง (ดูบท 9 หมวดฤกษ์)
ในกลุ่มบูรณฤกษ์ ตำราแยกเป็น 2 ชนิดตามนวางค์ท้ายสุดของฤกษ์ ถ้านวางค์ท้ายสุดเป็นนวางค์ขาด (นวางค์ที่ 9 ของกรกฎ พิจิก มีน) ถือเป็นอีกชนิดที่ต้องระวัง ฤกษ์กลุ่มนี้มี 3 ดวง คือ อาศเลษา เชษฐา และเรวดี ส่วนบูรณฤกษ์ที่เหลือถือว่าให้สิริมงคลเต็มที่
ตารางอาณาเขต 27 ฤกษ์
| ฤกษ์ | ชื่อ | หมวด | อาณาเขต (องศาตามราศี) |
|---|---|---|---|
| 1 | อัศวินี | ทลิทโท | เมษ 0°00′ – เมษ 13°20′ |
| 2 | ภรณี | มหัทธโน | เมษ 13°20′ – เมษ 26°40′ |
| 3 | กฤติกา | โจโร | เมษ 26°40′ – พฤษภ 10°00′ |
| 4 | โรหิณี | ภูมิปาโล | พฤษภ 10°00′ – พฤษภ 23°20′ |
| 5 | มฤคศิระ | เทศาตรี | พฤษภ 23°20′ – เมถุน 6°40′ |
| 6 | อารทรา | เทวี | เมถุน 6°40′ – เมถุน 20°00′ |
| 7 | ปุนัพสุ | เพชฌฆาต | เมถุน 20°00′ – กรกฎ 3°20′ |
| 8 | ปุษยะ | ราชา | กรกฎ 3°20′ – กรกฎ 16°40′ |
| 9 | อาศเลษา | สมโณ | กรกฎ 16°40′ – กรกฎ 30°00′ |
| 10 | มาฆะ | ทลิทโท | สิงห์ 0°00′ – สิงห์ 13°20′ |
| 11 | บุรพผลคุนี | มหัทธโน | สิงห์ 13°20′ – สิงห์ 26°40′ |
| 12 | อุตรผลคุนี | โจโร | สิงห์ 26°40′ – กันย์ 10°00′ |
| 13 | หัสตะ | ภูมิปาโล | กันย์ 10°00′ – กันย์ 23°20′ |
| 14 | จิตรา | เทศาตรี | กันย์ 23°20′ – ตุลย์ 6°40′ |
| 15 | สวาติ | เทวี | ตุลย์ 6°40′ – ตุลย์ 20°00′ |
| 16 | วิศาขา | เพชฌฆาต | ตุลย์ 20°00′ – พิจิก 3°20′ |
| 17 | อนุราธา | ราชา | พิจิก 3°20′ – พิจิก 16°40′ |
| 18 | เชษฐา | สมโณ | พิจิก 16°40′ – พิจิก 30°00′ |
| 19 | มูละ | ทลิทโท | ธนู 0°00′ – ธนู 13°20′ |
| 20 | บุรพาษาฒ | มหัทธโน | ธนู 13°20′ – ธนู 26°40′ |
| 21 | อุตราษาฒ | โจโร | ธนู 26°40′ – มังกร 10°00′ |
| 22 | ศรวณะ | ภูมิปาโล | มังกร 10°00′ – มังกร 23°20′ |
| 23 | ธนิษฐา | เทศาตรี | มังกร 23°20′ – กุมภ์ 6°40′ |
| 24 | ศตภิษัช | เทวี | กุมภ์ 6°40′ – กุมภ์ 20°00′ |
| 25 | บุรพภัทรบท | เพชฌฆาต | กุมภ์ 20°00′ – มีน 3°20′ |
| 26 | อุตรภัทรบท | ราชา | มีน 3°20′ – มีน 16°40′ |
| 27 | เรวดี | สมโณ | มีน 16°40′ – มีน 30°00′ |
ตารางนี้คำนวณจากสูตรเดียวกับที่ระบบของเราใช้ คือฤกษ์ละ 13 องศา 20 ลิปดา เริ่มนับจากต้นราศีเมษ
ควรทำ
- ถ้ารู้ลัคนาหรือจันทร์ของตัวเองเป็นองศา ให้เทียบตารางว่าตกฤกษ์ไหน ถ้าอยู่ใกล้รอยต่อของฤกษ์ (ห่างไม่ถึง 1 องศา) ให้ตรวจเวลาเกิดอีกรอบก่อนสรุป เพราะลัคนาเปลี่ยนฤกษ์ได้ในเวลาไม่กี่นาที
- ถ้าลัคนาของคุณตกฤกษ์ที่ตำราจัดว่าฉินทฤกษ์ อย่าเพิ่งตกใจ ตำราอ่านฤกษ์รวมกับหมวดฤกษ์ บาทฤกษ์ และทั้งดวง (ดูบทอ่านฤกษ์กำเนิด)